การสืบเชื้อสายทางพันธุกรรมเป็นเครื่องมือที่มีพลังสูง จึงมาพร้อมกติกาที่เข้มงวด กระทรวงยุติธรรมสหรัฐอเมริกาออกเอกสารชื่อ นโยบายชั่วคราวว่าด้วยการวิเคราะห์และการสืบค้นดีเอ็นเอเชิงเชื้อสายทางพันธุกรรมเพื่องานนิติวิทยาศาสตร์ อนุมัติเมื่อวันที่ 2 กันยายน ค.ศ. 2019 และมีผลบังคับใช้วันที่ 1 พฤศจิกายน ค.ศ. 2019 สาระสำคัญมีดังนี้

ข้อแรก ข้อมูลที่ได้ห้ามเข้าฐานข้อมูลตำรวจ นโยบายระบุว่าข้อมูลที่ได้จากการสืบเชื้อสายทางพันธุกรรมไม่ได้และไม่สามารถถูกอัปโหลด ค้นหา หรือจัดเก็บไว้ในดัชนีดีเอ็นเอของ CODIS ใด ๆ ได้

ข้อที่สอง ใช้ได้กับคดีบางประเภทเท่านั้น นโยบายกำหนดให้ใช้ได้เมื่อเป็นคดีอาชญากรรมรุนแรงที่ยังไขไม่ได้ และตัวอย่างที่มีนั้นเชื่อว่าเป็นของผู้ก่อเหตุ หรือเมื่อเป็นกรณีที่เชื่อได้ว่าเป็นศพนิรนามของผู้เสียหายที่ต้องสงสัยว่าถูกฆาตกรรม โดยนิยามคำว่าอาชญากรรมรุนแรงไว้ว่าหมายถึงคดีฆาตกรรมหรือคดีทางเพศ

ข้อที่สาม ต้องค้นในฐานข้อมูลตำรวจจนแน่ชัดว่าไม่พบเสียก่อน นโยบายกำหนดว่าก่อนจะใช้วิธีนี้ได้ โปรไฟล์จากที่เกิดเหตุต้องถูกอัปโหลดเข้า CODIS แล้ว และการค้นในระบบต้องไม่ให้ผลที่เป็นประโยชน์และได้รับการยืนยัน

ข้อที่สี่ ต้องแสดงตัวและเลือกฐานข้อมูลให้ถูก นโยบายกำหนดให้หน่วยงานต้องแสดงตนว่าเป็นเจ้าหน้าที่บังคับใช้กฎหมาย และให้ค้นได้เฉพาะในบริการที่แจ้งผู้ใช้และสาธารณะไว้อย่างชัดเจนแล้วว่าเจ้าหน้าที่อาจใช้บริการนั้นเพื่อสืบสวนคดีหรือระบุตัวศพนิรนาม

ข้อที่ห้า ห้ามจับกุมโดยอาศัยผลจากการสืบเชื้อสายทางพันธุกรรมเพียงอย่างเดียว นโยบายระบุว่าห้ามจับกุมผู้ต้องสงสัยโดยอาศัยเพียงความสัมพันธ์ทางพันธุกรรมที่ได้จากบริการสืบเชื้อสาย และหากพบตัวผู้ต้องสงสัยแล้ว ต้องตรวจ STR และนำโปรไฟล์นั้นไปเทียบตรงกับโปรไฟล์จากที่เกิดเหตุที่เคยอัปโหลดเข้า CODIS ไว้

ข้อที่หก ต้องขอความยินยอมจากบุคคลที่สาม นโยบายกำหนดให้หน่วยงานต้องขอความยินยอมโดยได้รับข้อมูลครบถ้วนจากบุคคลที่สาม ก่อนจะเก็บตัวอย่างอ้างอิงมาใช้ เว้นแต่จะสรุปได้ว่ามีเหตุอันควรเชื่อว่าการขอเช่นนั้นจะกระทบต่อความสมบูรณ์ของการสืบสวน

ข้อสุดท้ายนี้ชี้ไปที่ประเด็นจริยธรรมที่ใหญ่ที่สุดของวิธีนี้ นั่นคือคนที่ถูกดึงเข้ามาอยู่ในผังเครือญาติส่วนใหญ่ไม่เคยยินยอมอะไรเลย พวกเขาเป็นเพียงญาติของคนที่เคยส่งดีเอ็นเอไปตรวจเชื้อสายเพราะอยากรู้ว่าบรรพบุรุษมาจากไหน

ที่มา: https://www.justice.gov/olp/page/file/1204386/dl

 

สถานะของประเทศไทย

งานวิจัยที่ตีพิมพ์ในวารสาร Science and Technology Asia เมื่อ ค.ศ. 2025 ซึ่งมีนักวิจัยจากสถาบันนิติวิทยาศาสตร์ กระทรวงยุติธรรม ร่วมเป็นผู้เขียน อธิบายสถานะของประเทศไทยไว้ตรงไปตรงมา

รายงานระบุว่า แม้ประเทศไทยยังไม่ได้จัดตั้งฐานข้อมูลดีเอ็นเอแห่งชาติ แต่ระบบยุติธรรมทางอาญาก็ได้ใช้หลักฐานดีเอ็นเอในคดีสำคัญหลายคดีได้อย่างประสบความสำเร็จ

อุปสรรคสำคัญที่ระบุไว้คือ การไม่มีกฎหมายจัดตั้งหน่วยงานกลางที่ทำหน้าที่บริหารฐานข้อมูลดีเอ็นเอแห่งชาติ และการไม่มีหน่วยงานกลางสำหรับการเก็บข้อมูลชีวมิติด้านดีเอ็นเอ ส่งผลให้การบริหารจัดการฐานข้อมูลดีเอ็นเอกระจัดกระจาย และขาดการประสานงานระหว่างหน่วยงาน

รายงานยังระบุถึงปัญหาด้านการคุ้มครองสิทธิด้วย โดยชี้ว่าการเก็บรักษาข้อมูลดีเอ็นเอเป็นการเก็บรายคดีตามระเบียบของหน่วยงาน แต่ขาดมาตรการคุ้มครองทางกฎหมายเรื่องการเก็บ การจัดเก็บ และการลบข้อมูลส่วนบุคคล ซึ่งอาจนำไปสู่การที่ผู้บริสุทธิ์ถูกปฏิบัติเสมือนเป็นผู้ต้องสงสัยไปตลอดชีวิต และเป็นการละเมิดสิทธิและความเป็นส่วนตัวของบุคคล

ในด้านความเคลื่อนไหว รายงานระบุว่าประเทศไทยได้ลงนามบันทึกความเข้าใจกับสหรัฐอเมริกาเพื่อใช้ซอฟต์แวร์ระบบ CODIS และระบุว่าไทยจำเป็นต้องแก้ไขระเบียบเกี่ยวกับอำนาจของเจ้าหน้าที่รัฐในการเก็บตัวอย่างดีเอ็นเอจากผู้ต้องหาหรือจำเลยในคดีอาญา เพื่อจัดตั้งฐานข้อมูลดีเอ็นเอแห่งชาติต่อไป

ที่มา: https://ph02.tci-thaijo.org/index.php/SciTechAsia/article/view/255916

 

บทเรียนสำหรับประเทศไทย

ข้อแรก การถกเถียงเรื่องการสืบเชื้อสายทางพันธุกรรมยังไม่ใช่โจทย์เฉพาะหน้าของไทย เพราะโครงสร้างพื้นฐานขั้นก่อนหน้านั้น คือฐานข้อมูลดีเอ็นเอแห่งชาติ ยังไม่มีกฎหมายรองรับให้จัดตั้ง

ข้อที่สอง ลำดับการทำงานมีความหมาย นโยบายของสหรัฐกำหนดให้ต้องค้นฐานข้อมูลตำรวจก่อน แล้วจึงใช้การสืบเชื้อสายทางพันธุกรรมเมื่อค้นไม่พบ ลำดับนี้จะทำงานได้ก็ต่อเมื่อฐานข้อมูลตำรวจมีอยู่จริงและครอบคลุมพอ

ข้อที่สาม การมีฐานข้อมูลไม่ได้แปลว่าปลอดภัยโดยอัตโนมัติ รายงานของไทยเองชี้ว่าปัญหาปัจจุบันไม่ใช่แค่การไม่มีฐานข้อมูลกลาง แต่รวมถึงการไม่มีกฎเกณฑ์เรื่องการเก็บ การรักษา และการลบข้อมูล ซึ่งเป็นเรื่องที่ต้องออกแบบไปพร้อมกัน ไม่ใช่ค่อยมาคิดทีหลัง

ข้อที่สี่ บทเรียนจากกติกาของสหรัฐใช้ได้ทันทีแม้ยังไม่มีเทคโนโลยี นั่นคือการกำหนดล่วงหน้าว่าวิธีการใดใช้กับคดีประเภทใดได้บ้าง ต้องผ่านขั้นตอนใดมาก่อน และห้ามใช้ผลจากวิธีการนั้นเพียงลำพังในการจับกุม การเขียนกติกาไว้ก่อนที่เครื่องมือจะมาถึง ง่ายกว่าการไล่เขียนตามหลังมาก

ข้อสุดท้ายเป็นเรื่องที่คนทั่วไปเกี่ยวข้องโดยตรง เมื่อใครคนหนึ่งส่งตัวอย่างไปตรวจเชื้อสายเพราะอยากรู้ว่าบรรพบุรุษมาจากไหน สิ่งที่เขาให้ไปไม่ได้เป็นเพียงข้อมูลของตัวเอง แต่เป็นข้อมูลที่บอกอะไรบางอย่างเกี่ยวกับญาติทุกคนที่เชื่อมโยงกับเขาด้วย นี่คือความจริงของข้อมูลพันธุกรรมที่ทำให้มันต่างจากข้อมูลส่วนบุคคลชนิดอื่นทั้งหมด